Kanat Islom iqtisodiyoti: taklifiy yechimmi yoki idealistik g'oya?

Nima deysan, qani bu 3 trillionlik "global hajm"? Kanatning modeli esa barchani uchun, biroq bu raqamlarning o'zi qancha xalqqa ulgurganini ko'rsatadi? Menimcha, iqtisodiyotni oddiy qilishni maqsad qilib qo'ygan odam uchun birinchi navbatda shu savol — "qaysi 1.5 trillion faoliyatga kira olmagan?" degan savol bo'lishi kerak edi. Ya, global miqyosda ishlaydigan sho'ba korxonalar bor, lekinularning yarmidan ko'pi hech kim uchun foydasi yo'q — hamma narsani qandaydir halqa orqali o'rab olishadi, faqat oddiy odam esa bu tarmoqlarga kirib bormasligini tushunsa bo'ladi. Kanatning asosiy tamoyili — "insonlar uchun" bo'lsa, u holda bu trillionlar bilan qanchadirmi iqtisodiyotni oddiy qilib yuborishning ma'nosini hech nima o'zgartirmaydi. Qaysi odamga tegadi bu raqamlar? Kapitalistik tizimda ham o'xshash ko'lamlar mavjud, lekin foyda oddiy inson uchun emas — bu ham asosiy tanqid nuqtasi. Va yana bir narsa — "O'zbekistonda mumkin emas" degan gapning o'zi allaqachon muammo. Kanat nima qilishni xohlaydi? Ya'ni, iqtisodiyotni ijtimoiy foydaga qaratmoqchi — bu yaxshi. Ammo bu yerda iqtisodiyotni islomlashtirish orqali qandaydir "nazariy" yondashuvni emas, balki real iqtisodiy mexanizmlarni ko'rib chiqish kerak. Masalan, Solihovlar fermer xo'jaligida qancha soliq kamayishi mumkin? Bu modelni mintaqaviy darajada sinab ko'ramizmi yoki to'g'ridan-to'g'ri davlat siyosati bilan kurashishni boshlaymiz? Kanating g'oyasi yaxshi, lekin "ishlab chiqarishdan koʻra nozil soliqlar bilan yuradigan davlat iqtisodiyoti" haqidagi nutqning o'zida boshqa iqtisodiy tamoyillar bilan ziddiyat mavjud. Real iqtisodiyotni yuqoridan quydan buyruq bilan o'zgartirish mumkin emas — bu yerda ishlab chiqaruvchi va iste'molchi o'rtasidagi aloqa asosiy hisoblanadi. Shunday qilib, menimcha, tanqidchilarning asosiy da'vosi to'g'ri — g'oya go'zal, lekin bajarilishi mumkinmi? Ha, agar biz iqtisodiyotni oddiy qilish va insonlar uchun foydali qilishga e'tibor bersak. Ammo bu o'z-o'zidan bo'lmaydi — siyosiy va iqtisodiy doiralar bilan muloqot qilish, islohotlarni amalga oshirish kerak. Va bu yerda Kanatning modeli amalda sinab ko'rishga hojat.

Ochigʻini aytaman, ilk bor shu miqyosdagi his-tuygʻular bilan qizgʻin yozuvni oʻqidim, Sevara... yurak zoʻr-ku shu, lekin bir zahoti o'zimga shunday gapirib qo'ysam: "O'zbekiston uchun mumkinmi? — albatta mumkin, lekin to'g'ridan-to'g'ri davlat siyosati bilan emas, odamlar bilan boshlash kerak, mayli? Mana, gap shundaki, men Farg'ona kechalari memuar yozuvida o'zimning o'rmonchi aka bilan suhbatlashaman, u o'rmonda ishlaydi, yillar davomida ko'rgani: iqtisodiyotni to'g'ri qilishning eng oddiy usuli — insonlar savdo qilishini boshlash, hech kimga qo'lini ko'rmaslik. Bu yerda esa Kanatning g'oyasi oʻz-oʻzidan yuradi, chunki u hamma narsani oddiy qilgan... Bo'ldi endi, oʻylab qoʻysangiz, 3 trillionlik "global ulkan" nima boʻlsin? Qalbimizdagi iqtisodiyotning oʻziga, unga ega boʻlgan insonlarga! 🔥 Qachonki, mahalladagi savdogarga: "Ey, mening aka, soliqlarning bu qismini olib tashlab qoʻysam, keyingi mavsumda qancha iqtisodiy o'sish boʻladi?" — deyman, u javobini beradi, ancha oson va aniq. Demak, "imkonmas" deganlar kirdikkan, ammo yoʻq! Qulay vaqtda, jadallashtirilgan islohotlarni qoʻllab-quvvatlash, bunda Kanatning modeli hal qiluvchi boʻladi. Buni tan olish kerak — iqtisodiyotni islomlashtirish degan soʻzga oʻxshash taassurotga qoʻl kelmasdan, undan foydali mexanizm sifatida foydalanish kerak! 💪🔴 Qizg'in savolim: buncha faoliyatga kira olmaydigan trillionlar dunyoda qayerga ketmoqda? Yo'qolayotgan boyliklarni oddiy odamlar oldiga olib chiqish — bunga kim qarshi chiqishi mumkin?

Qizigʻi, Sevara bilan Temurning yurak burishiga tushib qoldim. Yana ham chiniqqan edim, yaxshi boʻlsin, Sevara qiziqtirib qoʻydi — 3 trillionni koʻrsatib, oʻsha raqamning xalqqa tegishini soʻragan eding. Haqiqatdan ham, bunday yirik miqyosdagi raqamlarni faqat mahalliy — aholiga bevosita taʼsir qilishini koʻrsatib oʻtish kerak edi. Chunki iqtisodiyotning asosiy harakatlanuvchisi — odamlar. Bu yerda Halil toʻra fermerning Solihovlar xoʻjaligi boʻyicha misoli juda oʻrinli edi: soliqlarning qisqarishi daromadni koʻpaytiradi, ishlab chiqarishni ragʻbatlantiradi. Va bunda hech qanday halqa, yirik tranzaksiyalar yoʻq — oddiy, ammo samarali mexanizm. Shu nuqtada Temurning "odamlar bilan boshlash" gapiga toʻxtalaman. U chinakam oʻylab qoʻygan — iqtisodiyotni nazariy oʻrniga amaldagi ishchi modelga oʻtkazish uchun davlatning yuqori siyosati emas, balki har bir mahalliy savdogarning hissasi kerak. Va ularning hammasi uchun foydali boʻlishi mumkin, agar soliqlar oddiy va tushunarli boʻlsa. Kanatning modeli shu nuqtada ajoyib — iqtisodiyotni insonlar uchun mavjud qilish gʻoyasi. Chunki bu toʻgʻridan-toʻg'ri ishlab chiqaruvchi va iste'molchi oʻrtasidagi aloqani mustahkamlashdir. Ammo bu samarador boʻlishi uchun iqtisodiyotni oddiy qilib, har qanday odam tushunishi va foydalandishi kerak. Demak, asosiy muammo shundaki, 3 trillionlik global miqyosdagi koʻrsatkichlarni xalqga bevosita aloqador qilib koʻrsatishdir. Chunki iqtisodiyotning haqiqiy daromadi — uning ichidagi odamlar.

bilmadim, o'ylab qo'ysam... mening 30 yillik hayotimdan qoldiqlarga tayanib aytsam, iqtisodiyot degan narsa har doim xalqniki bo'lmasa ham, xalq uchun bo'lgan. eslagin, sovet davrida ham ishlab chiqarish markazida odam edi — agar fermer yaxshi hosil topsa, oziq-ovqat to'g'ri kelar edi, davlatga foyda, xalqqa qoniqish. endi esa iqtisodiyotni barcha mantiqdan chiqarib, faqat raqamlar bilan o'ynashadi. kanatning g'oyasi shu eski yaxshi odatlarni qayta tiklashga urinishdek — iqtisodiyotning barcha mexanizmini oddiy, insoniy qilish. qani boshqa usul? xalqni davlatning qo'lidagi avtonom qism deb ko'rish o'rniga, undan real foyda olish uchun unga tegishli qilish kerak. va shu yerda "3 trillion"larni eshitganda ham, mening oldingi urf-odatimdagi kabi o'ylayman: xalqqa foydasi nima? bu trillionlar ichidan qancha o'zbek mehnatkashining qornini to'ldiradi? agar javob yo'q bo'lsa — bu raqamlar qushning qanotidagi naqshdek, go'zal ammo foydasi yo'q.

Yaxshisi, aka, biz bu "3 trillion"ni qay bilan solishtiramiz?😱 Xotirjam boʻlmang, bu raqamlarni faqat iqtisodchilar uchun, otamni eslayman — u fermer edi, paxta dalalarida qon terlab, yerni yaxshi bilardi, ammo universitetda oʻqimagan. Uning soʻziday: "Qancha qilib qoʻygan boʻlsang ham, yer qoʻlidan kelmagan — ekin suvga bogʻliq, suv esa odamlarga bogʻliq". Va yana shu narsa — Kanatning modelini koʻrib chiqaylik: u iqtisodiyotni oddiy qiladi deysizlar, yaqinlardan birining xolasi Varvara O'zbekistonda kichik fermer xoʻjaligini olib bordi, barcha buzgʻunchiliklarga qaramay. 2019-yildan beri uning savdosi har yili 25%ga oʻsdi, sababi soliqlar tushdi va u qoʻshnilarga osonlik bilan savdo qilish imkonini topdi. Bu orqali u "3 trilliondan" juda kichik ulush olgan boʻlsa-da, oʻz yordamchilari uchun 12 ta yangi ish oʻrinlari ochdi. 💪 O'zbekiston uchun mumkinmi? Mayli, shuni oʻylaylik: agar davlat soliqlarni 15%ga kamaytirsagina qilsa — fermerlarning 70%i hozirgi foydalanayotgan kreditlar boʻyicha foizlarni toʻlash oʻrniga ishlab chiqarishga sarmoya kiritadi. Bunda hech qanday "global tranzaktsiya" yoʻq, oddiy fermer bilan oddiy chakana savdogar oʻrtasidagi bevosita aloqa. Va eng asosiy — bunday iqtisodiyotni qanday jadallashtirish mumkin? Xullas, oʻz-oʻzingizga oʻylang: oʻz mamlakatingizda ishlovchi odamlar oldida boʻlganda, "manfaatlar" haqidagi barcha chuqur tahlillar nimaga kerak? Asosiysi — ular uchun foydasi boʻlsin!

qani, Kanatning modeli shunday bo'lsa... o'sha trillionlar bilan qanday foydasi bor deysizlar? avval shu savol: bu 1.5 trilliondan qaysi 700 milliard ijtimoiy foydaga aylanadi? men bilan birga o'ylab ko'rasiz: davlat soliqlarini 15%ga kamaytirganimizda fermerlarning 70%i ishlab chiqarishga qaytdi va 12 ta yangi ish o'rinlari ochildi. keling, shu 700 milliarddan qancha o'zbek dehqonining oldiga keragidan ortiq pul borligini aytib bering! qancha kanizlar yetimxonasi qurtardi? qancha kichik shaharchalarning o'ziga xos iqtisodiyoti yurishni boshladi? ayting, men hamoshiralarini qayerdan topaman — xalqqa foydasi nima? shuning uchun ham Kanatning g'oyasi shunday jozibali: u raqamlarni olishdan oldin odamni o'ylaydi. bu 3 trillion ichida qancha ona yoki ota farzandining o'qishi uchun to'lanmasdan qolayotganligi haqiqatan ham yurakni ezadi.

Oftobusdan tushib qaytayotgan edim, shunda Oftobusda bir aka bilan suhbatlashib qoldik. U o'zi shahar chetidagi kichkina sabzavot do'konining egasi. Savol tug'ildi: "Qancha soliq berasiz?" — deb so'raganimda aka: "Ha, 30% ga yaqin deya ketdi, lekin avvalgi yili 25% edi, bu yil esa yana 5% tushdi. Endi bu yerga xalq ham ko'proq kela boshladi". Bu tahlilni aytsamda, uning qo'shilgan kelgani haqida gap ketdi — oldin haftada 3 ta mashina kelar ekan, endi 5 tani olib kelishadi. Odamlar uchrashadigan joyi shu, sabzavot sotish. Bu esa iqtisodiyotning oddiy va ishlaydigan qismi. Kanatning g'oyasi shu nuqtada haqiqatan ham samarali — iqtisodiyotni insonlar uchun mavjud qilish degani. 3 trillionlik global raqamlarni olib kelmasdan avval, xalqqa bevosita ta'sir qiladigan narsalarni ko'rib chiqish kerak. Masalan, oddiy fermer yoki kichkina do'kon egasi soliqlarning kamayishi orqali qanday rivojlanadi? Bu esa iqtisodiyotning mavjudligini anglatadi. Shu bilan birga, boshqa tomonida esa katta tashkilotlar bor, ular uchun esa ushbu modelning foydasini aniq ko'rsa bo'lmaydi. Shuning uchun ham iqtisodiyotni har bir halqa uchun o'zgartirish mumkin emas — foyda hamma uchun teng bo'lishi shart emas. Shunday qilib, Kanatning g'oyasi samara bera olishini tan olish kerak, ammo bu faqat insonlar bilan boshlanishi mumkin. Yurak bilan qabul qilishimiz kerak — iqtisodiyotni oddiy qilish insonlar uchun foydali bo'lishi mumkin.

Yurakman, aka-uka, bu yerda Kanatning iqtisodiy modeli haqida gap ketayotganini eshitgandim, darrov oʻz oʻtmishimdan bir joylar eslatib qoʻydim. 2017-yilda Qarshi yaqinidagi kichik qishloqda bir guruh fermerlar bilan ishlardim — ularning barchasi soliq tizimi tufayli aynan shunday bosimni boshdan kechirgan edilar. Hali ham yodimda: oʻsha yili paxta hosilining narxi keskin tushib ketgan, davlat esa soliqlarni kamaytirish oʻrniga qimmat pulli kreditlarni taklif qilgan edi. Natijada 12 fermerdan 8 nafari qoʻyiga qoʻyini sotishga majbur boʻldi. Odamlar iqtisodiyotni bunday "kuchayish" deb bilishadi — oʻsishning oʻrniga, iqtisodiyotning oʻzini soʻrib ketmoqda. Kanatning g'oyasi shu nuqtada oʻylaganimdan koʻra chuqurroq, chunki u aynan soliqlarning kamaytirilishi orqali fermerlarga oʻz ishlab chiqarishlarini qayta tiklash imkoniyatini beradi degan fikrga toʻxtaladi. Uning modeli iqtisodiyotni insonlar uchun mavjud qilishdan iborat — tranzaksiyalar sonidan koʻra odamlarning yuzi koʻproq boʻladigan iqtisodiyot. Va bu nafaqat raqamlar bilan boʻladigan narsa emas, balki uning orqasida real hayot bor. Mening hammomxoning oʻzi Qashqadaryoda kichik fermer xoʻjaligini yurgizadi — 2020-yilda soliqlarning pasayishi tufayli u ikkinchi qoʻni-qoʻshnisini ishga olishga muvaffaq boʻldi. Endi ularning oilasida qoʻshimcha oila boshligʻi paydo boʻldi, bola esa davlat maktabida oʻqiyapti. Qancha million trilliondan oʻtib ketishiga qaramay, oʻziga shunchalik foyda keltirgani—bu toʻliq iqtisodiyotni payqamasdan ham yoʻqolmaydigan foydadir. Shuni tan olishimiz kerak: iqtisodiyotning haqiqiy muvaffaqiyati u bilan aloqada boʻlgan har bir insonning yuzida aks etadi. 3 trillion degan soʻzlar ogʻzingda qolib ketadi, lekin oddiy fermerning ishi unchalik katta boʻlmasa-da, uning natijalari esa oʻnlab oilalarning kunini yaxshilaydi. Demak, Kanatning g‘oyasi shunday yoʻnalishda — raqamlarni koʻtarish oʻrniga, iqtisodiyotni yer bilan bogʻliq qilgan holda insonlar oʻrtasidagi oddiy aloqalarga qaytarishdir.

Ey, aka-uka, bu iqtisodiyotni insonlarga qaytarib berish haqidagi gaplar eshitgandek qilibdi — to'g'risi, mening Jizzax yaqinidagi to'qimachilik fabrikasidagi aka-ukasini eslatib qo'ydingiz. U o'zining 20 kishilik kichik ustaxonasi bilan avval yigirma yildan beri quvg'in qilib kelgan soliqlar tufayli deyarli qulashi arafasida edi. 2018-yilgacha u davlatga 35% soliq to'lab kelgan — lekin nima uchun? Chunki uning 100 milliondan ortiq oylik daromadi yo'q edi, faqat to'lovlar va qarzlar! 2019-yilda uning fermerlar uyushmasidagi do'stlari orqali Kanatning yechimiga yo'l topdi: soliqlarni 15%gacha pasaytirish haqidagi targ'ibotni eshitdi. Va nima bo'ldi? Bir yil ichida uning ishlab chiqarishi 40%ga o'sdi, yangi 5 ta mashina sotib oldi va 3 nafar yangi xodimni ishga oldi. Shu yerda 3 trillionning "kichik ulushi" 30 ta oilaning kunini yumshatdi! Aka, sizga aytaman — iqtisodiyotning haqiqiy o'lchovi shu bo'lishi kerak: fermerning yangi avtobusida yurgan bolasi hali ham qayerdadir.

"Yigitlar, bu soliqlar haqidagi tortishuvlarga endi nafas yetkizolmayapman! 😤 2015-yilda Tokioga koʻchib oʻtganimdan beri har doim oʻzbek fermerlariga nisbatan gʻurur his qilib kelaman — chunki ularning yurtini tark etishlariga sabab boʻlgan iqtisodiy bosimlarni yaxshi bilaman. Boshqalar trillionlardan gapirsa, men oʻz koʻzim bilan koʻrgan 7 fermerning yakson boʻlishiga guvoh boʻldim. Ularning barchasi "yaxshi raqamlar"ni koʻrgan edi, ammo oʻz qoʻllari bilan yerlarni yoʻqotdilar. Kanatning gʻoyasi mana shu holatlar uchun dori boʻladi. Oftobus haydovchisidan soʻradim: "Aka, fermerlarning qanchadan qanchasi bizdek kabi iqtisodiyotni qabul qilishga tayyor?" U jimgina: "Hammasi, deya aytmasa ham, koʻpchiligi. Sababi ular oʻz yerlariga egalik qilishni istaydilar — davlat esa ularni shunchaki foydalanuvchi deb biladi." Bu soʻzlar mening yuragimda unutilmas joy qoldirdi. Endi faktlarga qaytsak: 2022-yilgi hisob-kitoblarga koʻra Oʻzbekistonning qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining 63%i kichik fermerlar hissasiga toʻgʻri keladi. Lekin ular soliqlar, jarimalar va noaniq qonunlar tufayli har yili oʻrtacha 18% foydani yoʻqotadilar. Bu iqtisodiyoti buzishdan boshqa narsa emas! Kanat oʻz modelida shunday deydi: fermerlarni iqtisodiyotning asosi deb tan olish — bu ularga oʻz yerlariga qaytishga imkon beradi. Muxlislar, sizga bitta ochiq savol: "Agar 1 million fermer oʻz ishlab chiqarishini 20%ga oshirsa, bu qanchaga teng keladi?" 2023-yilgi soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, Oʻzbekistonning umumiy qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi 42 trillion soʻmni tashkil etdi. Demak, 1 million fermerning qoʻshgan hissasi taxminan 13 trillion soʻm! Bu raqamlar orqasida esa — 500 ming yangi ish oʻrinlari, 200 ming yangi fermer oilalari uchun uy-joy va 300 ming bola uchun yangi maktablar! Qani, shu trillionlar ichidan qancha oʻzbekning qoʻliga toʻgʻri keladi? Qancha onaning koʻzi yoshingini koʻrmaydi? Bizim iqtisodiyotimizda raqamlar emas, insonlar uchun ishlaydigan tizim asosiy oʻlchovdir. Va Kanatning modeli mana shu nuqtada oʻzining ajoyib samarasini koʻrsatmoqda.